JavaScript Factory Functions Nedir? OOP'ye Giriş Rehberi

Factory Functions

Giriş

Önceki makalede OOP'nin temel fikrini öğrendik: benzer nesneler üretmek için şablonlar kullanmak. Peki bu şablonları nasıl oluştururuz?

JavaScript'te nesne şablonu oluşturmanın ilk ve en basit yolu Factory Functions - yani "fabrika fonksiyonları"dır. Adından da anlaşılacağı gibi, bu fonksiyonlar bir fabrika gibi çalışır: malzeme verirsiniz, size ürün (nesne) üretir.

Factory Function Nedir?

Factory Function, çağrıldığında yeni bir nesne oluşturup döndüren fonksiyondur.

javascript

// En basit factory function
function kullaniciOlustur(ad, yas) {
    return {
        ad: ad,
        yas: yas
    };
}

// Kullanım
const kullanici1 = kullaniciOlustur("Ahmet", 25);
const kullanici2 = kullaniciOlustur("Ayşe", 30);

console.log(kullanici1);  // {ad: "Ahmet", yas: 25}
console.log(kullanici2);  // {ad: "Ayşe", yas: 30}

Fabrika Analojisi

metin

      ┌─────────────────────────────┐
      │     kullaniciOlustur()      │
      │         FABRİKA             │
      └─────────────────────────────┘
                   │
    ┌──────────────┼──────────────┐
    │              │              │
    ▼              ▼              ▼
┌────────┐   ┌────────┐    ┌────────┐
│Ahmet,25│   │Ayşe,30 │    │Ali,28  │
└────────┘   └────────┘    └────────┘

Aynı fabrika, farklı parametrelerle farklı ürünler üretir

Adım Adım Factory Function

Adım 1: Sadece Özellikler

javascript

function kitapOlustur(baslik, yazar, sayfa) {
    const kitap = {};  // Boş nesne oluştur

    kitap.baslik = baslik;
    kitap.yazar = yazar;
    kitap.sayfa = sayfa;

    return kitap;  // Nesneyi döndür
}

const kitap1 = kitapOlustur("1984", "George Orwell", 328);
console.log(kitap1);
// {baslik: "1984", yazar: "George Orwell", sayfa: 328}

Adım 2: Kısa Yazım (ES6)

ES6 ile property shorthand kullanabiliriz:

javascript

function kitapOlustur(baslik, yazar, sayfa) {
    return {
        baslik,    // baslik: baslik yerine
        yazar,     // yazar: yazar yerine
        sayfa      // sayfa: sayfa yerine
    };
}

Adım 3: Metot Ekleme

javascript

function kitapOlustur(baslik, yazar, sayfa) {
    return {
        baslik,
        yazar,
        sayfa,
        okunanSayfa: 0,

        // Metotlar
        bilgiGoster() {
            console.log(`${this.baslik} - ${this.yazar}`);
        },

        oku(sayfaSayisi) {
            this.okunanSayfa += sayfaSayisi;
            console.log(`${sayfaSayisi} sayfa okudunuz. Toplam: ${this.okunanSayfa}/${this.sayfa}`);
        },

        tamamlandiMi() {
            return this.okunanSayfa >= this.sayfa;
        }
    };
}

Kullanım

javascript

const kitap = kitapOlustur("Suç ve Ceza", "Dostoyevski", 671);

kitap.bilgiGoster();     // Suç ve Ceza - Dostoyevski
kitap.oku(50);           // 50 sayfa okudunuz. Toplam: 50/671
kitap.oku(100);          // 100 sayfa okudunuz. Toplam: 150/671
console.log(kitap.tamamlandiMi());  // false

this Keyword

Factory function içindeki metotlarda this kullanıyoruz. Peki this neyi ifade eder?

javascript

function oyuncuOlustur(isim, skor) {
    return {
        isim,
        skor,

        puanKazan(puan) {
            this.skor += puan;  // this = bu nesne
            console.log(`${this.isim} ${puan} puan kazandı!`);
        },

        durumGoster() {
            console.log(this);  // Tüm nesneyi gösterir
        }
    };
}

const oyuncu1 = oyuncuOlustur("Zeynep", 0);
oyuncu1.puanKazan(10);  // Zeynep 10 puan kazandı!
oyuncu1.durumGoster();  // {isim: "Zeynep", skor: 10, puanKazan: ƒ, durumGoster: ƒ}

this Nasıl Çalışır?

javascript

oyuncu1.puanKazan(10);
//  ↑
//  │
// this, noktanın solundaki nesneyi ifade eder
// Yani: this = oyuncu1

Pratik Örnek: Hesap Makinesi

javascript

function hesapMakinesiOlustur() {
    return {
        sonuc: 0,
        gecmis: [],

        topla(sayi) {
            this.sonuc += sayi;
            this.gecmis.push(`+${sayi}`);
            return this;  // Zincirleme için
        },

        cikar(sayi) {
            this.sonuc -= sayi;
            this.gecmis.push(`-${sayi}`);
            return this;
        },

        carp(sayi) {
            this.sonuc *= sayi;
            this.gecmis.push(`×${sayi}`);
            return this;
        },

        bol(sayi) {
            if (sayi === 0) {
                console.log("Sıfıra bölünemez!");
                return this;
            }
            this.sonuc /= sayi;
            this.gecmis.push(`÷${sayi}`);
            return this;
        },

        sifirla() {
            this.sonuc = 0;
            this.gecmis = [];
            return this;
        },

        sonucuAl() {
            return this.sonuc;
        },

        gecmisiGoster() {
            console.log("İşlemler:", this.gecmis.join(" "));
            console.log("Sonuç:", this.sonuc);
        }
    };
}

// Kullanım
const hesap = hesapMakinesiOlustur();

hesap.topla(10);
hesap.carp(5);
hesap.cikar(20);
hesap.bol(2);
hesap.gecmisiGoster();
// İşlemler: +10 ×5 -20 ÷2
// Sonuç: 15

// Zincirleme kullanım (method chaining)
hesap.sifirla().topla(100).cikar(30).carp(2).gecmisiGoster();
// İşlemler: +100 -30 ×2
// Sonuç: 140

Pratik Örnek: Ürün Yönetimi

javascript

function urunOlustur(ad, fiyat, stok) {
    return {
        ad,
        fiyat,
        stok,
        satisAdedi: 0,

        bilgiGoster() {
            console.log(`
                Ürün: ${this.ad}
                Fiyat: ${this.fiyat} TL
                Stok: ${this.stok} adet
                Satış: ${this.satisAdedi} adet
            `);
        },

        spipleşmek(adet) {
            if (adet > this.stok) {
                console.log(`Yetersiz stok! Mevcut: ${this.stok}`);
                return false;
            }
            this.stok -= adet;
            this.satisAdedi += adet;
            console.log(`${adet} adet ${this.ad} satıldı.`);
            return true;
        },

        stokEkle(adet) {
            this.stok += adet;
            console.log(`${adet} adet eklendi. Yeni stok: ${this.stok}`);
        },

        indirimUygula(yuzde) {
            const indirim = this.fiyat * (yuzde / 100);
            this.fiyat -= indirim;
            console.log(`%${yuzde} indirim! Yeni fiyat: ${this.fiyat} TL`);
        },

        toplamSatisGetirisi() {
            return this.satisAdedi * this.fiyat;
        }
    };
}

// Kullanım
const telefon = urunOlustur("iPhone 15", 45000, 50);
const kulaklik = urunOlustur("AirPods Pro", 8000, 100);

telefon.spipleşmek(5);        // 5 adet iPhone 15 satıldı.
telefon.indirimUygula(10);   // %10 indirim! Yeni fiyat: 40500 TL
telefon.bilgiGoster();

kulaklik.spipleşmek(200);     // Yetersiz stok! Mevcut: 100
kulaklik.stokEkle(50);       // 50 adet eklendi. Yeni stok: 150

Factory Function'ın Avantajları

1. Basitlik

javascript

// Anlaşılması ve yazması kolay
function noktaOlustur(x, y) {
    return { x, y };
}

2. new Keyword Gerektirmez

javascript

// Factory function
const nokta1 = noktaOlustur(10, 20);  // ✓ Doğrudan çağır

// Constructor function (ileride göreceğiz)
const nokta2 = new Nokta(10, 20);     // new gerekli

3. Özel (Private) Değişkenler

Closure kullanarak gizli değişkenler oluşturabilirsiniz:

javascript

function sayacOlustur() {
    let sayac = 0;  // Dışarıdan erişilemez!

    return {
        artir() {
            sayac++;
            console.log(sayac);
        },
        azalt() {
            sayac--;
            console.log(sayac);
        },
        degerAl() {
            return sayac;
        }
    };
}

const sayac = sayacOlustur();
sayac.artir();   // 1
sayac.artir();   // 2
sayac.artir();   // 3
sayac.azalt();   // 2

console.log(sayac.sayac);  // undefined - Erişilemez!
console.log(sayac.degerAl());  // 2 - Sadece metotla erişilebilir

Factory Function'ın Dezavantajı: Hafıza Sorunu

İşte kritik nokta! Her factory function çağrısında metotların yeni kopyaları oluşturulur:

javascript

function kullaniciOlustur(ad) {
    return {
        ad,
        selamla() {
            console.log(`Merhaba, ben ${this.ad}`);
        }
    };
}

const user1 = kullaniciOlustur("Ali");
const user2 = kullaniciOlustur("Veli");

// Her nesnenin kendi selamla kopyası var!
console.log(user1.selamla === user2.selamla);  // false

Görsel Temsil

metin

Factory Function ile:

┌─────────────────┐     ┌─────────────────┐
│     user1       │     │     user2       │
├─────────────────┤     ├─────────────────┤
│ ad: "Ali"       │     │ ad: "Veli"      │
│ selamla: ƒ ────────   │ selamla: ƒ ────────  Her birinin
└─────────────────┘  │  └─────────────────┘ │  AYRI kopyası!
                     │                       │
                     ▼                       ▼
              function() {...}        function() {...}
              (Kopya 1)               (Kopya 2)

Prototype ile (İdeal):

metin

┌─────────────────┐     ┌─────────────────┐
│     user1       │     │     user2       │
├─────────────────┤     ├─────────────────┤
│ ad: "Ali"       │     │ ad: "Veli"      │
│ __proto__: ─────┼─────┼─────────────────┼────┐
└─────────────────┘     └─────────────────┘    │
                                               │
                                               ▼
                                    ┌───────────────────┐
                                    │    Prototype      │
                                    │  selamla: ƒ       │
                                    └───────────────────┘
                                    (Tek kopya, paylaşılır)

Hafıza Karşılaştırması

javascript

// 1000 kullanıcı oluşturduğumuzu düşünelim

// Factory Function ile:
// 1000 x selamla() fonksiyonu = 1000 kopya 😱

// Prototype ile:
// 1 x selamla() fonksiyonu = 1 kopya ✓
// (Tüm kullanıcılar aynı prototype'ı paylaşır)

Ne Zaman Factory Function Kullanmalı?

Kullanın ✓

Basit, az metotlu nesneler için
Private değişkenler gerektiğinde
new keyword'ünden kaçınmak istediğinizde
Hızlı prototipleme yaparken

Kullanmayın ✗

Çok sayıda nesne üretecekseniz
Metotları paylaşmak istiyorsanız
Performans kritikse
Inheritance (miras) kullanacaksanız

Özet

javascript

// Factory Function şablonu
function nesneOlustur(param1, param2) {
    return {
        // Özellikler
        ozellik1: param1,
        ozellik2: param2,

        // Metotlar
        metot1() {
            // this.ozellik1 kullanarak işlem yap
        },

        metot2() {
            // this.ozellik2 kullanarak işlem yap
        }
    };
}

// Kullanım
const nesne = nesneOlustur(deger1, deger2);
nesne.metot1();

Özellik	Açıklama
Tanım	Nesne üreten ve döndüren fonksiyon
Avantaj	Basit, new gerektirmez, private değişkenler
Dezavantaj	Her nesne metotların kopyasını taşır (hafıza israfı)
this	Metot içinde nesnenin kendisini ifade eder

Sırada Ne Var?

Factory function'ların hafıza sorununu gördük. Her nesne metotların kopyasını taşıyor - bu ideal değil.

Bir sonraki makalede Constructor Functions ve new keyword'ünü öğreneceğiz. Bu yöntem prototype'ı kullanarak metotları paylaştırır ve hafıza sorununu çözer.

Factory Functions Nedir?

Factory Functions

Giriş

Factory Function Nedir?

Fabrika Analojisi

Adım Adım Factory Function

Adım 1: Sadece Özellikler

Adım 2: Kısa Yazım (ES6)

Adım 3: Metot Ekleme

Kullanım

this Keyword

this Nasıl Çalışır?

Pratik Örnek: Hesap Makinesi

Pratik Örnek: Ürün Yönetimi

Factory Function'ın Avantajları

1. Basitlik

2. new Keyword Gerektirmez

3. Özel (Private) Değişkenler

Factory Function'ın Dezavantajı: Hafıza Sorunu

Görsel Temsil

Prototype ile (İdeal):

Hafıza Karşılaştırması

Ne Zaman Factory Function Kullanmalı?

Kullanın ✓

Kullanmayın ✗

Özet

Sırada Ne Var?

JavaScript Classes - Pratik Uygulamalar

JavaScript Classes

Constructor Functions ve new Keyword

Factory Functions

Giriş

Factory Function Nedir?

Fabrika Analojisi

Adım Adım Factory Function

Adım 1: Sadece Özellikler

Adım 2: Kısa Yazım (ES6)

Adım 3: Metot Ekleme

Kullanım

this Keyword

this Nasıl Çalışır?

Pratik Örnek: Hesap Makinesi

Pratik Örnek: Ürün Yönetimi

Factory Function'ın Avantajları

1. Basitlik

2. new Keyword Gerektirmez

3. Özel (Private) Değişkenler

Factory Function'ın Dezavantajı: Hafıza Sorunu

Görsel Temsil

Prototype ile (İdeal):

Hafıza Karşılaştırması

Ne Zaman Factory Function Kullanmalı?

Kullanın ✓

Kullanmayın ✗

Özet

Sırada Ne Var?

İlgili yazılar

JavaScript Classes - Pratik Uygulamalar

JavaScript Classes

Constructor Functions ve new Keyword